W tym rozdziale opisano w skrócie naturę umysłu, jego stany i umiejscowienie.

Zgodnie z hinduskimi świętymi pismami istność znana jako „Umysł” pochodzi z subtelnej esencji spożywanego pokarmu; umysł rozkwita jako miłość, nienawiść, żądza i tak dalej; jest całością mentalności, intelektu, pragnienia i ego. Choć posiada tak wielorakie funkcje, nosi ogólną nazwę „umysłu”; umysł obiektywizuje się jako przedmioty przez nas poznawane; sam w sobie bez czucia, ukazuje się jako odczuwający w połączeniu ze Świadomością tak, jak na przykład kawałek rozpalonego żelaza wydaje się być ogniem; w umyśle mieści się zasada rozróżniania; jest on przemijający, złożony i może przybierać różne formy jak z laki, złota czy wosku; umysł jest podstawą wszystkich rdzennych zasad (tatw); mieści się w Sercu podobnie jak zmysł widzenia w oku a słyszenia w uchu; on udziela charakteru indywidualnej jaźni i myśląc o przedmiocie, skojarzony ze świadomością odzwierciedloną na mózgu, przyjmuje myślo-formę; umysł znajduje się w kontakcie z przedmiotem poprzez pięć zmysłów koordynowanych przez mózg, on przypisuje to poznanie sobie samemu z poczuciem „Ja poznaję to i to”, cieszy się przedmiotem i jest w końcu zadowolony.

Myślenie o tym czy jakaś rzecz nadaje się do zjedzenia jest myślo-formą umysłu. „To jest dobre. To nie jest dobre. To można, tego nie można zjeść.” Takie rozróżniające pojęcia podobne do tych, tworzą rozróżniający intelekt. Ponieważ sam umysł tworzy rdzenną zasadę przejawiającą się jako trzy istności: ego, Boga i świata, jego wchłonięcie i rozpuszczenie w Jaźni jest ostatecznym uwolnieniem znanym jako kajwalia , które jest tym samym co Brahman.

Zmysły umieszczone na zewnątrz jako środek do poznawania przedmiotów są zewnętrznymi; umysł, jako wewnętrzny jest zmysłem wewnętrznym. Określenia „wewnątrz” i na ?zewnątrz” odnoszą się do ciała i nie posiadają żadnego znaczenia w Absolucie. Aby ukazać, że cały obiektywny świat jest wewnętrzny a nie zewnętrzny, pisma przedstawiły kosmos w kształcie lotosu Serca. A to nie jest niczym innym jak Jaźnią. Podobnie jak kulka wosku u złotnika, chociaż ukrywa drobne cząsteczki złota jest w dalszym ciągu podobna do zwykłego kawałka wosku. Także wszystkie indywidualności pogrążone w ciemności niewiedzy (awidia), czyli uniwersalnej zasłonie (Maja), są świadome jedynie niewiedzy w swoim śnie. W głębokim śnie fizyczne i subtelne ciała, choć wstępują w ciemną przesłonę, w dalszym ciągu leżą pogrążone w Jaźni. Z tej niewiedzy wyrasta ego subtelne ciało.

Zatem umysł musi zostać przemieniony w Jaźń.

Umysł jest w rzeczywistości tylko świadomością, dlatego że jest czysty i przejrzysty w swej naturze: w tym czystym stanie, nie można go jednak nazywać umysłem. Błędne utożsamianie jakiejś rzeczy z inną jest dziełem splamionego umysłu. To znaczy, że czysty, niesplamiony umysł, będący absolutną Świadomością, zapominając o swojej pierwotnej naturze jest opanowany przez właściwości (tamasu) i przejawia się jako fizyczny świat. Podobnie, opanowany przez aktywność (radżas), utożsamia się z ciałem i ukazując się w przejawionym świecie jako „Ja”, błędnie uznaje ego za rzeczywistość. W ten sposób, owładnięty przez miłość i nienawiść, wykonuje dobre i złe uczynki, przez co jest schwytany w cykl narodzin i śmierci.

Jest doświadczeniem każdego, że w głębokim śnie i stanach omdlenia nie ma się świadomości ani swojej własnej jaźni ani obiektywności. Z kolei doświadczenie „zbudziłem się ze snu”, „odzyskałem świadomość”, jest charakterystyczną wiedzą zrodzoną z naturalnego stanu. Ta specyficzna wiedza nazywa się widźniana. Ona nie świeci sama przez się, lecz zawsze przez przylgnięcie albo do Jaźni lub nie-Jaźni. Kiedy ona tkwi w Jaźni nazywa się prawdziwym poznaniem; jest to mentalny rodzaj świadomości w Jaźni czyli nieustająca przytomność. Kiedy jednak ta specyficzna wiedza połączy się z nie-Jaźnią, nazywa się ignorancją. Stan, w jakim ona przebywa w Jaźni i świeci jako Jaźń określa się mianem aham sphurana czyli, pulsowaniem Jaźni. To nie jest coś oddzielnego od Jaźni; ale jest znakiem dokonującego się jej urzeczywistnienia.

Jednakże nie jest to stan Pierwotnego Bytu. Źródło, w którym ukazuje się to pulsowanie nazywa się pradżniana (Świadomość). To jest to źródło, które Wedanta określa jako pradżniana ghanaw następujący sposób: „W powłoce inteligencji świeci wiekuisty Atman, samo-świetlisty świadek wszystkiego. Czyniąc to twoim celem, który różni się całkowicie od nierzeczywistego, ciesz się doświadczając tego poprzez nieprzerwany myślo-prąd jako swoją własną Jaźnią?.

Ta nigdy niegasnąca Jaźń jest jedna i uniwersalna. Pomimo indywidualnego doświadczenia trzech stanów -czuwania, śnienia i snu głębokiego – Jaźń pozostaje czystą i niezmienną. Jej nie ograniczają trzy ciała, fizyczne, mentalne i przyczynowe; i ona przekracza również potrójny stosunek widza, widzenia i widzianego. Podany tutaj rysunek pomoże w zrozumieniu niezmiennego stanu Jaźni, przekraczającego iluzoryczne zjawiska, wyżej omówione.

Podany szkic ilustruje jak świetlista Świadomość Jaźni, świecąca sama przez się funkcjonuje jako ciało przyczynowe (7) w wewnętrznym pokoju, otoczona ścianami ignorancji (awidja) (4) i przechodzi przez drzwi snu (2), które są poruszane przez witalne energie wraz z przepływem czasu i zgodnie z przeznaczeniem poprzez wyjście (3) ku naprzeciw ustawionemu zwierciadłu ego (5). Dalej przechodzi ona ze światłem odbitym od zwierciadła do środkowego pokoju stanu śnienia (8); następnie zostaje wyprojektowana na zewnętrzny podwórzec stanu czuwania (9) poprzez przejścia pięciu zmysłów, czyli okna (6). Kiedy drzwi snu (2) są zamknięte siłą umysłu (tj. witalnymi energiami) wraz z upływem czasu i zgodnie z przeznaczeniem, ona wycofuje się od stanu czuwania i stanów śnienia w sen głęboki i pozostaje tylko jako sama bez poczucia ego. Ten rysunek ilustruje także niezachmurzoną egzystencję Jaźni jako różniącą się od ego i od trzech stanów snu, śnienia i czuwania.

Jaźń indywidualna przebywa w oku podczas stanu czuwania, w karku podczas stanu śnienia i w Sercu w czasie snu głębokiego, chociaż mówi się specyficznie o tym, że kark jest siedzibą umysłu, mózg intelektu, a Serce lub całe ciało siedzibą ego, to jeszcze pisma stanowczo twierdzą, że Serce jest siedzibą całości wewnętrznych zmysłów, które nazwano umysłem. Mędrcy przebadawszy wszystkie różne wersje pism świętych, stwierdzili krótko całą prawdę, będącą doświadczeniem każdego, że Serce jest główną siedzibą „Ja”.